در صورت باردار بودن مسئول بخش را مطلع سازید.

هشدار حاملگی در رادیولوژی

 این جمله و جملات مشابه آن که همه ما با آنها آشنا هستیم معمولا در یک تابلونقش بسته و  در بخش های تصویر برداری در معرض دید بیماران قرار گرفته است .

سالانه هزاران زن باردار آگاهانه و یا از روی بی اطلاعی تحت انجام آزمون های تصویر برداری با استفاده از امواج  یونیزان مانند :  رادیو گرافی های X-RAY  معمول ،CT Scan  ، CAT Scan ،اسکن های رادیونوکلئیک ویا حتی رادیوتراپی  قرار می گیرند .اما  آنچه حایز اهمیت است اثرات و زیان های  ناشی از این پرتوها بر جنین این مادران است . این اثرات متناسب با نوع پرتو یونیزان و شدت آن وسن بارداری جنین و نیز مدت زمانی که جنین کل دز تابشی را دریافت می کند متفاوت و شامل : سقط جنین ،اختلال در رشد و بلوغ جنین ، اختلال در ریخت زایی و اندام زایی ، ناهنجاری ها و عقب ماندگی های جسمی و ذهنی  و نیز افزایش احتمال ابتلا به سرطان های دوران کودکی  می باشد . اثرات غیر سرطانی برجنین در دزهای بالای 100mGYودر هفته 25 تا 8 بارداری رخ می دهند  . البته باید توجه داشت این میزان دز تابشی در رادیو گرافی های X-Ray معمول جنین را تهدید نمی کند و حصول این دز در مواردی چون فلوروسکوپی و رادیو تراپی  امکان پذیر است .تا پیش از هفته دوم جنینی تابش 100mGy  پرتو یونیزان منجر به مرگ جنین می شود ، میزان دز تابشی بین 500mGy تا 100 می تواند صدمات قابل توجهی را به جنین با توجه به موقعیت سنی آن وارد نماید . همچنین میزان دز لازم برای مرگ یک جنین در هفته 18 حدود 5000mGy(500 rad) است .

•     در طول هفته سوم جنینی :  پرتو گیری شانس کمی برای سقط جنین دارد .

•     در طول هفته چهارم تا دهم : ارگان های بدن از قبیل قلب ،شش ها ،پوست و عضلات شروع به رشد می کنند در این زمان پرتو گیری می تواند با اختلال در رشد اندام ها همراه باشد .

•     در طول هفته دهم تا هفدهم : مغز و اعصاب شکل می گیرند و پرتو گیری با دز بالای تابش صدمات مغزی همراه با عقب ماندگی مغزی را می تواند  به دنبال داشته باشد .

•     در طول هفته هجدهم : بعید است دز تابشی که سبب ایجاد نقص تولد و اثرات شدید شود مگر آنکه میزان آن  بسیارزیاد باشد .

•     در تمام دوران بارداری هر زمانی که جنین تحت تابش قرار گیرد احتمال ابتلا به سرطان در دوران کودکی به میزان بسیار اندکی افزایش میابد .

در جدول زیر برخی از تکنیکهای تصویر برداری به همراه دز تابشی جهت آگاهی بیشتر ذکر شده است :   واحد دز تابشی در جدول زیر برای جنین  mGY است .

توصیه کمسیون جهانی حفاظت پرتویی ( ICRP) :

•     انجام آزمون ها باید توجیه پذیر باشد (منافع آن از زیانش بیشتر باشد ).

•     هرگونه قطع عادت ماهیانه در افرادی که قاعدگی دارند به منزله بارداری محسوب می شود مگر آنکه خلاف آن ثابت شود .

•     زنان باردار پرتو کار تنها تا زمانی  مجاز به کار در بخش هستند که اطمینان حاصل کنند جنین آنها در طول دوران بارداری دز تابشی ، کمتر از 1mGy را دریافت می کند .

•     هم بیماران و هم پرتو کاران باید اطلاعات دقیقی از نوع پرتو ، قدرت و اثرات جانبی آن داشته باشند .

•     پس از آنکه انجام آزمون تصویر برداری قطعی شد باید با مشورت پزشک و فیزیست تا حد امکان که به آزمون تشخیصی نیز لطمه ای وارد نشود دز تابشی را کاسته و جنین از تابش محافظت شود .

در برخی کشورها و مراکز درمانی برای بیمارانی که بارداری یا عدم بارداری آنهامشخص نشده است  بیمار یک ساعت پیش از انجام آزمون تصویر برداری در بخش حاضر شده و از وی تست بارداری از طریق مجرای ادراری به عمل می آید . تا از بارداری وی اطمینان حاصل نموده و سپس آزمون درخواستی پزشک انجام شود .

در این بخش به ذکر دو مثال می پردازیم تا اهمیت اطمینان از بارداری در بیماران بیش از پیش آشکار گردد :

مورد 1:

خانمی 30 ساله با علایم هایپرتیروئیدیسم به پزشک مراجعه نموده و پزشک معالج اسکن رادیونوکلئیک تیروئید و scintigram را تجویز می نماید . برای انجام این آزمون از ید رادیو اکتیو -131  و دز 696 میکرو کوری (25/75 MBq) استفاده می شود .یافته های اسکن از سوی متخصص پزشکی هسته ای نرمال گزارش می شود . به زودی بیمار متوجه می شود که باردار است و در هنگام انجام اسکن جنین او در هفته 5 بارداری به سر می برده و بطور تخمینی ، دزی معادل 340mRad (./0034 Gy) را دریافت کرده است . در طول هفته 28 جنین زود تر از موعد و با ناهنجاری های مادرزادی متولد و 2 هفته پس از تولد می میرد .

مورد 2:

خانم جوان 28 ساله ای با دل درد  وسابقه اسپاسم کولون به پزشک خانوادگی خود مراجعه می نماید و پزشک جهت بررسی بهتر وی را برای انجام تصویر برداری از ناحیه تحتانی دستگاه گوارش و نیز انجام تصویر برداری از قفسه صدری به رادیولوژی ارجاع می دهد . از آنجایی که بیمار خود احتمال بارداری می داده از وی تست بارداری به عمل میاید که نتیجه آن منفی گزارش می شود .پس از انجام گرافی های ذکر شده نتیجه از سوی رادیو لوژیست نرمال گزارش می شود .

پس از دو هفته از مجددا از بیمار تست یارداری به عمل میاید که این بار نتیجه مثبت می باشد و با انجام سونوگرافی سن جنین رادرهنگام انجام آزمون های رادیو گرافی  4 هفته تخمین  می زنند . از این رو بیمار به پزشک خود مراجعه وضمن مشورت با فیزیست درخواست سقط مصلحتی را مطرح می نماید اما پژشک وی و فیزیست این کار را جایز نمی دانند  و با اشاره به اینکه بیمارتقریبا دزی معادل  1Rad( ./01 GY)  را دریافت کرده است بر این امر اتفاق نظر دارند که خطری جنین او را تهدید نمی کند . اما پس از اتمام دوره بارداری جنین با چندین ناهنجاری  مادر زادی مانند microcephaly و نارسایی قلبی مادرزادی متولد می شود .

با ذکر موارد فوق اهمیت اطلاع رسانی به بیماران در بدو ورود آنها به بخش رادیو لوژی و به هنگام پذیرش بیش از پیش آشکار می گردد . باید بیماران را بگونه ای راهنمایی نموده و مطلع ساخت که هرگونه احتمال بارداری را مد نظر قرار دهند و تا حصول اطمینان از بارداری یا عدم بارداری خود و مشورت با پزشک مربوطه اقدام به انجام تصویر برداری با پرتو های یونیزان ننمایند تا از بروز مشکلاتی از این قبیل جلوگیری شود  . و در این بین بخشی از این اطلاع رسانی و پیشگیری بر عهده شما همکاران محترم است که با اشراف به این امر مهم و اطلاع رسانی صحیح و به موقع خود بیماران را از این خطر آگاه از بروز خطرات احتمالی برای مادران باردار و جنین آنها  جلوگیری نمایید .

 زهرا احمدی(www.prin.ir)